European Best Destination
  • 9 ºC / 48.2 ºF   
  • Miasto Gdańsk
  • PL / EN / DE / SE / RU
Niemcy w Gdańsku na przestrzeni wieków
W historii Gdańska Niemcy odegrali szczególną rolę. Począwszy od drugiej połowy XIV w. aż do roku 1946 stanowili większość mieszkańców. W opisie z 1659 r. czytamy: „Liczba Niemców jest większa niż pozostałych, po nich następują Polacy, toteż języki obu narodów, niemiecki i polski, są tutaj w użyciu.”
A
A
data publikacji: 10 października 2018 r.

Na ponad 1000 lat istnienia przez 146 lat do miasto należało do Krzyżaków, 126 do Prus i Rzeszy Niemieckiej, 26 lat było formalnie „Wolnym Miastem”. Razem daje 298 lat. Przez pozostałych ponad 700 lat było ściśle związane z Polską. Gdańscy Niemcy byli pełnoprawnymi obywatelami przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Dochodząc do pełnoletniości składali przysięgę wierności polskiemu królowi – w języku niemieckim – i w czasach zagrożenia dotrzymywali jej można tak rzec również po niemiecku: solidnie i uczciwie. Tak było np. w czasach wojen szwedzkich i w 1734 r., gdy z pełnym poświęceniem bronili króla Stanisława Leszczyńskiego przeciwko oblegającej armii rosyjskiej.

W XV w. młodzi gdańszczanie jeździli na studia przede wszystkim do Krakowa, potem do niemieckich uniwersytetów w Lipsku i Rostocku. Gdy w Gdańsku zwyciężyła reformacja najpopularniejsza stała się holenderska Lejda.

Od 1635 roku mieszkał w Gdańsku najwybitniejszy poeta niemieckiego baroku Martin Opitz (1597-1639), późniejszy (od 1637) sekretarz i historiograf króla Władysława IV, autor łacińskich panegiryków na jego, cześć, a w niemieckim języku wielu mistrzowskich utworów poetyckich, przekładów i opracowań. Gdy zmarł, pochowano go w kościele Mariackim. W XIX w. jego grób odnowili „krajanie ze śląskiego Bolesławca” gdzie się urodził.  

Mimo nie zawsze dobrych układów politycznych nie brakło w przeszłości kontaktów między Gdańskiem i Berlinem. Z berlińczyków, którzy odwiedzali Gdańsk, należy wymienić wybitnego astronoma Jana Bernoulliego. Bawił tu m.in. w 1777 r. i zostawił szczegółową relację z kilku pobytów. W Gdańsku obchodził w 1840 r. 71. urodziny Aleksander von Humboldt (który uznał Oliwę za trzecią co do piękności miejscowość na świecie), a tutejsze Towarzystwo Przyrodnicze wręczyło mu dyplom Honorowego Członka. Z Berlina i jego okolic przyjeżdżali i osiedlali się w Gdańsku potomkowie francuskich hugenotów. Przykładem może być zegarmistrz Franciszek Bellair, przybyły w 1759 r. z Poczdamu. Słynny był jego zegar z ustawioną na kurancie melodią Mazurka Dąbrowskiego.

Znacznie liczniejsi niż berlińczycy w Gdańsku byli gdańszczanie osiadli w Berlinie. Wielu z nich odegrało tam wybitną rolę. O Berlin zawadził przed osiedleniem się w Amsterdamie Daniel Gabriel Fahrenheit. Silnie związany z Berlinem był Andrzej Schlüter (Młodszy). Po Gdańsku (Kaplica Królewska)  i Warszawie (Wolanów i Pałac Krasińskich) działał przy rozbudowie berlńskiego Zamku, ozdobił rzeźbami Arsenał, stworzył pomnik „Wielkiego” Elektora i w. in. dzieł. Był również projektantem Bursztynowej Komnaty. Pod koniec życia przeniósł się do Petersburga, gdzie w 1714 r. zmarł. W Berlinie osiadł i zrobił tam karierę wybitny grafik i ilustrator Daniel Chodowiecki (1726-1801). Na uniwersytecie Berlińskim studiował i przez pewien czas wykładał wielki filozof Artur Schopenhauer (1788_1860). Znanym w Berlinie gdańszczaninem był wielki bankier Karol Fürstenberg (1850-1933), żonaty z Anielą Natansonówną z Warszawy. Od 191) r. działał w stolicy Niemiec gdański pionier ekologii, autor podstawowych prac o bursztynie Hugo Conwentz (1855-1922).

Trzech gdańskich kapelmistrzów, szefów słynnej kapeli Rady Miejskiej (nie „rajców”) pochodziło z Turyngii: Jan Walenty Meder (1687-1699, autor m.in. suity „Polski Grajek”), Maksymilian Dietrich Freislich (1699-1731 i jego  przyrodni brat Jan Baltazar  Chrystian Freislich (1731-1764, autor m.in. patriotycznych kantat na 300-lecie powrotu Gdańska do Polski, oraz na ustawienie pomnika króla Augusta III w Dworze Artusa).

Autor: prof. Andrzej Januszajtis